IN GESPREK MET DE MAKERS VAN ON ALL THINGS EARTH:

“It matters what stories we tell to tell other stories with”

De grote zaal productie van Nineties: On All Things Earth. Een multidisciplinaire voorstelling waarin de mens niet boven de natuur staat, maar er onderdeel van wordt. Urgente thematiek. Met regie van Anne Maike Mertens, tekst van toneelschrijver Han van Wieringen en een video ontwerp door Noor van den Eijnde. 

door Gina Miroula

‘it matters what stories we tell to tell other stories with’, zegt regisseur Anne Maike Mertens, zittend in de foyer van Theater Rotterdam. Het zijn niet haar eigen woorden die Mertens aanhaalt; ze berusten op het gedachtengoed van wetenschapsfilosoof Donna Haraway. Haar boek Staying with the Trouble vormt de hoofdbron voor de voorstelling. 

On All Things Earth is een vervolg op de volledig digitale voorstelling Untitled_2021 die Nineties tijdens de pandemie heeft gemaakt. Mertens herinnert het zich goed. ‘We hebben twee jaar geïnvesteerd in het maken van online theater. Ons uitgangspunt was om mensen te verbinden via een computerscherm. In dat kader belde ik collega Han van Wieringen en vroeg hem of hij wilde meedenken over een nieuwe vertelvorm. Zijn antwoord: “Ben je bekend met Donna Haraway?”. Schrijver Han van Wieringen haakt aan: ‘Haar werk raakt mij enorm. Haraway’s theorie biedt een uitweg uit onze huidige polycrisis. Zij stelt, dat we, wanneer we alternatieve verhalen over onszelf en de wereld om ons heen vertellen, dit een andere wereld tot gevolg heeft.’ Daar is de openingsscène een mooi voorbeeld van.

On All Things Earth trapt af met acteur Yannick Noomen, die midden op de bühne staat.      Hij vertelt het verhaal van een man die op een plein terechtkomt dat wordt omringd door eeuwenoude eiken. Hier treft hij een oudere, grijsharige vrouw die hem een breder perspectief probeert te bieden dan dat vanuit de mens. De enscenering verandert. Er verschijnen geprojecteerde lijnen om hem heen, die uiteindelijk een driedimensionale gevangenis vormen. Het raster vult zich langzaam met afbeeldingen van een onderwaterwereld: schelpen, visgraten, koraal.

De monoloog die Van Wieringen schreef verplaatst zich langzaam van de verteller (acteur Yannick Noomen) naar de materie om hem heen. Waar normaal de mens centraal staat als klassieke held, en de aarde fungeert als decor, heeft van Wieringen gezocht naar andere narratieven. Van Wieringen: ‘Voor de voorstelling kwam ik uit bij het effect van de nieuwe zienswijze op de mens zelf. Daar gaat aan vooraf dat we mee glijden met een octopus onderwater, een spore die zich ontwikkelt tot een volwaardige varenplant, en dat we uiteindelijk steen vormen en tot aardlaag verworden.’

Het video ontwerp van Noor van den Eijnde speelt een cruciale rol in de voorstelling. Bevlogen, vanuit de kleedkamers in Theater Rotterdam, vertelt van der Eijnde over haar maakproces. ‘Afgelopen jaar zocht de Nineties-familie een Resolume-wizard; een speciaal VJ Software programma waarin ik het materiaal voor de voorstelling heb bewerkt. ‘Ik probeer mijn werk altijd tastbaar te maken, omdat de aardse wereld ook materieel is. Voor On All Things Earth heb ik alles in 2D geanimeerd. Door het gebruik van lagen en tastbare projectie-oppervlakten, kun je een 3D-ervaring creëren. Denk hierbij aan gaas in plaats van plat doek, of led-schermen die op een afwijkende manier in de ruimte hangen. Vervolgens werk ik van groot naar klein. Met het team bedenk ik een esthetische boog en reflecteer over de beeldtaal. Ik schets een moodboard en denk in scènes, laat plaatjes van links naar rechts bewegen. Ik combineer, vervorm en maak transities, zet alles op de juiste plek.’  

Voor ‘de juiste plek’ kijkt Van der Eijnde naar het podiumbeeld en positioneert alle elementen, die het verhaal qua spanningsboog ten goede moeten komen. ‘Ik ga op zoek naar de balans: wanneer leidt het beeld, de muziek, of de tekst? Ik vind dat heel moeilijk, want de tekst door Van Wieringen is heel beeldend.’  Van der Eijnde heeft zich vooral gefocust op het maken van een wereld waarbinnen Noomen kan fantaseren. ‘Je wil niet dat je publiek lui wordt, de tekst niet nodig heeft.’ Op een bepaald moment vertelt Van Wieringens monoloog over het sterven van de hybride krab, dat hij stilligt op het strand. ‘Ik creëer een soort golf, een strand, waarbinnen Noomen los kan gaan.’ Mertens haakt aan: ‘Noomen wordt naarmate het verhaal vordert steeds verder opgeslokt door de video. Toch moet hij zich tot het eind verwonderen, en hoopvol blijven. In mijn regie heb ik uitgebreid gewerkt aan het vormgeven van het ego-loze spelen. Daarnaast bouwen we het andere verhaal, dat van de video, met hem mee: een veel kosmischer, epischer verhaal.’ 

Met On All Things Earth heeft Mertens voor het eerst een regie gedaan voor de grote theaterzaal. Mertens: ‘Ik vind het fantastisch om met immense beelden verhalen te vertellen. Tegelijkertijd probeer ik de grote zaal net zo te zien als alle andere (kleinere) theaters waar we op locatie spelen. Mijn carrière is niet pas geslaagd wanneer ik in de grote zaal sta.’ Mertens kijkt bedenkelijk, voegt toe: ‘Toch wordt de agenda van de gemiddelde grote zaal gedomineerd door oude mannelijke makers. Er bestaat weinig doorstroom voor jongere makers.’ Jammer eigenlijk, want het is zo belangrijk om jonge generaties te betrekken: zij bewonen immers de aarde van de toekomst. Daarin mogen we niet vergeten dat kwetsbare groepen harder geraakt worden door de klimaatcrisis. Mertens, die inmiddels met opgetrokken knieën zit, benadrukt dat het theater in zwaar weer verkeerd. ‘We moeten ons publiek serieus nemen, ze aan de kunstvorm verbinden. Daar hebben jonge en vrouwelijke makers een mega belangrijke rol in te vervullen. Met On All Things Earth heb ik daar zelf een actieve stap in gezet.’ 

Het drietal houdt ervan om voortdurend in beweging te zijn. Mertens: ‘Voor ieder project leer ik veel van de mensen om mij heen: de schrijver, de componist, de video ontwerper. Ik ben altijd op zoek naar alternatieve verhaalvormen, zeker binnen het medium theater.’ Van der Eijnde glimlacht, zegt: ‘Anne Maike was mijn ruggengraad in het project. Ik kon het geheel vaak niet overzien, want zat enorm in de video. Anne Maike hield de dramaturgische boog goed in de gaten. Ze communiceert helder en heeft altijd goede suggesties.’ 

Van Wieringen: ‘Ze is echt een regisseur waar ik geweldig mee kan denken. Haar achtergrond in de performance hoek biedt veel mogelijkheden. Waar ik een probleem zie, is Anne Maike al aan het bekijken hoe iets tóch kan.’ De samenwerking werpt zijn vruchten af. Van Wieringen: ‘In november gaan we drie weken in residentie; onze nieuwe stappen uitdokteren. Daar zien we enorm naar uit.’ Werkten ook beleidsmakers op het gebied van natuurbehoud maar zo.